EUSKAL LEHEN ESTATUAK
Une batetik aurrera, eta ezagutzen ez ditugun arrazoiengatik —endogenoak eta/edo exogenoak-, nagusitzeko borondateari ezin izan zien aurre egin, eta familia horietako batzuk botere-maila desberdinetara iritsi ziren, eta, denborak aurrera egin ahala, buruzagitza politiko iraunkor bihurtu ziren estilo zibilizatuan, hau da, estatu bihurtuz eta mantenduz, indarkeriaren bidez, gizartearen antolaketa hierarkiko edo asimetriko batekin, gizarte-identitatea ahaidetasun bidez adierazten zen klan edo fakzioetan banatua. Hortik aurrera, egoera bakoitzeko indar-korrelazioaren arabera hedatuz edo murriztuz joango da familia horien nagusitasuna.
Beraz, ez dago berrikuntzarik, ez liskarretan, ez aliantzetan, estatuak orain arte izan duen jarduteko modu funtsezko eta etengabean. Hainbat euskal herriak edo tribuak, aipatutako prozesuaren bilakaera-fasean egongo lirateke erromatarrak, ordurako birus inperialista zeharo jota (azkenean, ezinbestean, zesarismora eramango dituena), haiekin harremanetan jartzen direnean, gutxi gorabehera hurbiletik eta gutxi gorabehera modu jarraian (K.a. III. mendearen amaieran), garaiko hainbat idazkitan banan-banan aipatzen dituztenean —ez, ordea, nahi genukeen zehaztasunarekin eta xehetasunarekin—.
Hala ere, gure garaiko V. mendean, lurralde horietako biztanleei erreferentzia egiten dieten idazleek —guztiak kanpotarrak—, oro har, baskoiak deitzen diete, eta beraz, ez dakigu nola deitzen zioten euren buruari eta euren artean. Segur aski, tribuen arteko harremanak nabarmen handitu ziren alderdi guztietan erromatarren menderakuntza desagertu ondoren, eta eragina izango zuten batak bestearengan hizkuntza eta kultura funtsean komunak zuten neurrian, baina, euren artean bereizten jarraituko ziren eta autonomia-maila handia mantenduko zuten, oraindik bederatzigarren mendeko kronika asturren batek islatzen duen bezala.
Bestalde, esan behar da, garai horretan eremu erromanizatuenetan kultura autoktonoa berreskuratzeak, aurretik esan duguna adierazten duela: erromanizazioa ez zela hain sakona izan herri-geruzen artean, batzuk, ebidentzia guztien kontra sinestarazi nahi diguten bezala.
Baina, indigenen kokaleku politiko eta berreskuratze kulturalerako aldi autonomo eta emankor horrek erromatarren menderaldia desagertu eta berehala, gutxi iraun zuen; izan ere, 581. urtean, euskaldunak berriro ere borrokatu ziren frankoen eta bisigodoen aurka, ordurako gure lurraldeko iparraldean eta hegoaldean politikoki finkatuak eta antolatuak. Eta jarraitutasunik gabe agertuko dira gero arabiarrak, eta geroxeago Asturiasko erresuma sortu berria.
Garai horri buruz, Lizarrako J.M. Lacarra historialarik dio: “Ezbairik gabe, borroka hain luze batek lagundu behar izan zuen baskoien artean organizazio bat sortzen, izen handiko buruzagi batzuen agindupean, eraso eta defentsarako erabilgarri ziren gizonak batuz, modu iragankorrean bada ere (…). Hori guztia asma dezakegu, baina ezer ezin dugu ziurtasunez esan. Hurrengo bi mendeetako historia ez litzateke, nolabait, orain iradoki izan dugunaren jarraipena baizik” («Historia del Reino de Navarra en la Edad Media», Nafarroako Aurrezki Kutxa, 1975).
Euskal nazioak edo nazioek garai berriek eskatzen zuten botere politikoa eraikitzeko egin zuten lehen ahaleginetako bat Baskoniako dukerria izan zen (K.o. 600); saiakera hori, azkenean, zapuztu egin zen, besteak beste, bere independentzia goragoko botere baten deribatu formaltzat hartu zutelako.
ORREAGAREN ESANAHIA
Ahalegin hori eta beste batzuk, iraun ahal izango zuen antolaketa politikoa lortzeko —segur aski, Erromatar Inperioa erori ondoren hasi zirenak, modu zehaztugabe eta enbrionarioan—, azkenean, beranduenez, VIII. mendearen azken urteetan Orreagan armada frankoari eragindako porrotaren ondoren osatu zen.
Aritzatarrek Inperio Karolingiaren aterki politikoa ez onartzea, izenez bazan ere, Iruñeko eliteen eta seguruenik Elizaren iritzien kontra, nabarmendu egin behar den datua da, irizpide taktikoak albo batera utzita. Lacarrak hau adierazten du: “garai horretan, Iruñeak ez du bere aginpidea eskualde bati ematen, alderantziz baizik, hiria landa-ingurunea menderatzen duen agintari indigenaren mende geratzen da (berriro ere barbaroen eta zibilizatuen arteko kontrajartze nabaria). Autore frankoek esaten digute VII. mendean Iruñea nafarren gotorlekua zela, eta izen hori lehen aldiz entzuten da hegoaldeko isurialdeko euskal ‘barbaroei’ aplikatuta».
Orreaga esanahi demokratiko sakon batez betetako borroka da, zeinetaz oraintxe bertan ere hausnartu beharko genukeen. Memoria historikoa, baita esperientzia eta kultura politikoa, gutxietsi ezin diren botere-moduak direlako.
887. urtean, Nabarrako Erresuma Friburgon onartu zuten han elkartu ziren erreinuek. Era berean, Luciano Serrano historialari gaztelarrak onartu egin behar du: “Hamargarren mende hasieran Baskonia erreinu bihurtzen da, eta ez BERE (EREMU) ZAHARRAREKIN bakarrik, baizik eta euskal hizkuntzako herrialde osoarekin” (“Orígenes del Señorío de Vizcaya en época anterior al siglo XIII” 1941).
GARAI BERRIAK HELDUKO DIRA
Erresuma pirenaikoaren eraketa material eta formalak, printzearen eta herriaren arteko itunaren gainean eratu eta mantendu izanak, haren izaera konfederalak, biztanleen idiosinkrasiak eta ohiturek, bere praktika politiko zehatzak, haren legezko kode desberdinek: haren izaera demokratikoa erakusten dute, nahiz eta horrek gure etsaiei molestatzen duen eta, arbitrarioki, hura ukatzen saiatzen diren.
Ez dugu haiekin egungo baldintzetan eztabaidatzeko asmorik. Bibliak aipatzen dituen ergelen bezalako zerrenda luzea osatzen dute, eta arazo larriagoak ditugu haiei beren eremuan eta haiek ezartzen dituzten arauekin aurre egitea baino.
Lapur intelektual handiak gain, ongi ordaindutako funtzionarioak dira, garai batean López de Palacios Rubios, Llorente eta Balparda izan ziren bezalakoak, gu nahasteko eta ahultzeko enkargua dutenak.
Garai berriak etorriko dira, gure unibertsitateetako ikasleak gure iragana objektiboki, xeheki eta kritikoki ikertzeko moduan egongo direnak. Oraingoz, zentro eta ikertzaile ‘ofizialik’ ezean, nahikoa da gure arbaso hurbilekoek eta gure garaikideek askatasunarekiko eman diguten maitasun-sentimendu sendoa, gu “kateak ez ditugula nahi” ziur egoteko: ez zaizkigu gustatzen.